Əmək müqaviləsi - tərəflərin hüquqları

«Ülfət» qəzeti «İşçilərin əmək və sosial hüquqlarına dair biliklərinin artırılmasına yardım» layihəsi çərçivəsində növbəti görüşü «Azərneftyağ» Neft Emalı Zavodunda təşkil etmişdi. «Əmək hüququ fərdi və kollektiv müqavilə» mövzusunda keçirilmiş tədbiri giriş sözü ilə zavodun həmkarlar ittifaqı komitəsinin sədri İlham Quliyev açdı. O, əvvəlcə müəssisənin iqtisadi durumu, başçılıq etdiyi təşkilatın işçilərin əmək, sosial hüquqlarının müdafiəsi və onların bu istiqamətdə maarifləndirilməsi barədə məlumat verdi. Dedi ki, zavodumuz keçən ilin plan və tapşırıqların öhdəsindən layiqincə gəlib. İl ərzində 2567,9 ton xam neft emal olunmuş, açıq rəngli neft məhsullarının istehsalında böyük nailiyyətlər əldə edilmiş və plan artıqlaması ilə yerinə yetirilmişdir. Eyni zamanda müxtəlif çeşiddə olan 53,0 min ton sürtkü yağı hazırlanmışdır.

Son iki il ərzində 10-a yaxın qurğuda yenidənqurma işləri aparılmışdır. Bu da öz növbəsində neftin və hazır neft məhsullarının texnoloji itkilərinin qarşısının alınmasında böyük rol oynamışdır.
Xəzər dənizinin, hava və ətraf mühitin, torpağın, yaşıllığın mühafizəsi, istehsalat-məişət tullantılarının zərərsizləşdirilməsi sahəsində də xeyli iş görülmüşdür. Bunlarla yanaşı, işçilərin əməyinin mühafizəsi, texniki və yanğın təhlükəsizliyi, istehsalat sanitariyasının yaxşılaşdırılması istiqamətində nəzərdə tutulmuş bütün tədbirlər həyata keçirilmişdir.
Bu gün zavodumuzda 2352 nəfər işçi çalışır. Onlardan 1515 nəfəri kişi və 837 nəfəri qadındır. İlin əvvəlindən əmək şəraitini yaxşılaşdırmaq üzrə 28 bənddən ibarət nomenklatur tədbir işlənib hazırlanmış, zavod rəhbərliyi tərəfindən təsdiq edilmişdir. Onların yerinə yetirilməsi nəticəsində 335 nəfər işçinin, o cümlədən 113 nəfər qadının əmək şəraiti yaxşılaşdırılmışdır.
İşçilərimizin 439 nəfəri gənclərdir. Onlara da müəssisə rəhbərliyi xüsusi qayğı ilə yanaşır.
Bu gün kütləvi idmanın və bədən tərbiyəsinin inkişafına xüsusi diqqət göstərilir ki, bunun da nəticəsi olaraq zavodun idman komandası neft və qaz sənayesi işçiləri arasında keçirilən XVII Spartakiadada 3-cü yerə layiq görülmüşdür. Təbii ki, bütün bu uğurlar ilk növbədə işçilərin fədakarlığı, sonra isə müdiriyyətlə həmkarlar ittifaqı komitəsinin qarşılıqlı anlaşma şəraitində fəaliyyət göstərməsinin nəticəsində mümkün olmuşdur. Tərəfdaşlarımızla bağladığımız kollektiv müqavilələrdə həmkarlar ittifaqı üzvlərinin maraqları üstünlük təşkil edib. Biz üzvlərimizin maraqlarını qorumaqla kifayətlənmirik. Fəaliyyətimizin böyük bir hissəsini onların hüquqi maariflənməsinə sərf edirik.
İlham müəllim bu istiqamətdə gördükləri işlərdən konkret faktlarla söhbət açdı. İndiki görüşü bu sahədə həyata keçirdikləri tədbirlərin davamı kimi dəyərləndirdi.
Gündəlikdə duran mövzuda geniş məruzə etmək üçün sözü Azərbaycan Həmkarlar İttifaqları Konfederasiyasının hüquq şöbəsinin müdir əvəzi Leyla Acalovaya verdi.

...peşələr könüllü seçilir

Leyla xanım çıxışına sitatla başladı: «Əmək fərdi və ictimai rifahın əsasıdır. Hər kəsin əməyə olan qabiliyyəti əsasında sərbəst surətdə özünə fəaliyyət növü, peşə, məşğuliyyət və iş yeri seçmək hüququ vardır». Konstitusiyamızın 35-ci maddəsindən götürülən bu sətirlər əvvəllər mövcud olmuş peşə məhdudiyyətlərinə birdəfəlik son qoydu.
L. Acalova dedi ki, sovet ittifaqı dövründə hüquqşünasın övladı hüquq fakültəsinə daxil ola bilməzdi. İstəyi nəzərə alınmadan minlərlə gənc ölkənin ucqar yerlərinə -BAM-a, Çernobıla... işləməyə göndərilirdi.
Konstitusiyamızda yazılıb ki, heç kəs zorla işlədilə bilməz. Əmək müqaviləsi sərbəst bağlanılır. Yalnız 4 halda şəxsin istəyi əsas götürülmür:
- Məhkəmə qərarı əsasında şəxs məcburi əməyə cəlb edilərkən.
- Hərbi xidmət zamanı səlahiyyətli şəxslərin əmrlərinin yerinə yetirilməsi zamanı.
- Fövqəladə hallar zamanı.
- Hərbi vəziyyət zamanı.
Məruzəçi daha sonra dedi:
- Hər kəs minimum əməkhaqqından az olmayaraq əməkhaqqı almaq hüququna malikdir. Mən diqqətinizi daha çox əmək müqaviləsinin bağlanması qaydalarına cəlb etmək istərdim. Əmək müqaviləsinin iki forması olur: müddətli və müddətsiz. Müddətli əmək müqaviləsi beş il müddətinə qədər bağlanılır. Ancaq bu müqavilənin aşağı müddəti qanunda göstərilmir. Aşağı müddət bir ay da, üç ay da, beş ay da və sair ola bilər. Əmək müqaviləsi 5 il fasiləsiz bağlanırsa, o, artıq müddətsiz hesab edilir. Bu qayda Əmək Məcəlləsinə 43-cü dəyişiklikdə təsdiq olunub. Buna qədər isə əmək müqaviləsi hətta 10 il də fasiləsiz bağlansaydı, müddətli hesab olunurdu.
Əmək müqavilələri fərdi və kollektiv qaydada bağlanıla bilir. Fərdi əmək müqavilələri işəgötürən və bir işçi tərəfindən imzalanır. Elə işlər də var ki, məsələn, yükləmə, boşaltma, quraşdırma və sair orada əmək müqaviləsi kollektivlə bağlanılır. Bu halda da müqavilənin ikinci tərəfi, tutalım, briqada yox, briqadanın seçdiyi bir nəfər olur.
...ən aşağı hədd15 yaşdır
Əmək müqaviləsi bağlamaq üçün işçinin və ya işəgötürənin ən aşağı yaşı 15-dən aşağı olmamalıdır. Bu yaş həddi həm Konstitusiyamızda, həm Əmək Məcəlləsində, həm də Avropa Sosial Xartiyasında təsdiqini tapıb. 15 yaşdan aşağı vətəndaşla müqavilə bağlanarkən onun valideynlərinin, himayəçisinin, onu qəyyumluğa, övladlığa götürən şəxsin razılığı tələb olunur. Bu razılıq yoxsa, əmək müqaviləsi bağlanmamış hesab edilir.
Əmək müqaviləsi bağlanarkən işçidən aşağıdakı sənədlər tələb olunur: 1) Əmək kitabçası (əgər əvvəllər işləyibsə). 2) Şəxsiyyətini təsdiq edən sənəd. 3) İşçinin səhhətinə, sağlamlığına mənfi təsir göstərən amillər olan ağır, zərərli və təhlükəli şəraitli iş yerlərində, habelə yeyinti sənayesi, ictimai iaşə, səhiyyə, ticarət və bu qəbildən olan digər iş yerlərində işçinin sağlamlığı haqqında tibbi arayış. 4) Peşə hazırlığı və təhsilin olması zəruri sayılan hallarda təhsil barədə sənəd. 5) 2003-cü il dekabrın 3-də Əmək Məcəlləsinə edilmiş dəyişikliklərdən sonra ilk dəfə əmək fəaliyyətinə başlayanlar istisna olmaqla, işə düzələn şəxslərdən dövlət sosial sığortası şəhadətnaməsi.
Müqavilədə başqa müddət, hal nəzərdə tutulmayıbsa, o, tərəflərin imzaladığı gündən qüvvəyə minir. Əmək müqaviləsi bağlayarkən işçinin peşəkarlıq səviyyəsini, əmək funksiyasını icra etmək bacarığını yoxlamaq məqsədi ilə işəgötürənlərin 3 aya qədər sınaq müddəti müəyyən etmək səlahiyyəti var. İşçinin əmək qabiliyyətini müvəqqəti itirdiyi, iş yeri, orta əməkhaqqı saxlanılmaqla işdə olmadığı dövr sınaq müddətinə aid edilmir. Qanunvericilikdə sınaq müddətinin müəyyən edilmədiyi hallar dəqiq göstərilmişdir. Belə ki, yaşı 18-dən az olan işçilərə, müsabiqə yolu ilə müvafiq vəzifə tutan şəxslərə, hamilə qadınlara və 3 yaşına çatmamış uşağını təkbaşına böyüdən kişilərə, təhsil müəssisələrini bitirdiyi ildə ixtisası (peşəsi) üzrə ilk dəfə işə götürülən şəxslərə, ödənişli seçkili vəzifəyə seçilmiş şəxslərə, iki ay müddətinədək əmək müqaviləsi bağlanılan şəxslərə və tərəflərin razılığı ilə digər hallarda sınaq müddəti müəyyən edilmir. Sınaq müddəti qurtaranadək tərəflərdən biri digərinə 3 gün əvvəl yazılı xəbərdarlıq etməklə əmək müqaviləsini poza bilər.

...mobil telefon problemi

Leyla xanım Acalova daha sonra iştirakçılara müraciətlə dedi: Əlbəttə, bu, çox geniş bir mövzudur. Onun xırdalıqlarına qədər söyləmək uzun müddət tələb edir. Mənə elə gəlir ki, görüşümüzü sizin suallarınız əsasında davam etdirsək daha faydalı olardı.
İlk sual zavodun əməyin mühafizəsi şöbəsinin müdiri Zaur Qurbanovdan gəldi:
- Mən tez-tez belə bir problemlə əlaqədar giley-güzar eşidirəm. İşçilər iş vaxtı mobil telefondan istifadə edirlər. Mənim şəxsi düşüncəmə görə də bu, çox ziyanlı bir haldır. Çünki istər-istəməz işçinin fikri telefonda apardığı söhbətdə olur. Diqqət iş prosesindən yayınır. Diqqətsizlik isə həm istehsalı ləngidir, həm də Allah eləməmiş, bəxbəxt hadisəyə əlverişli şərait yaradır. İşçiyə də hər dəfə telefon danışığını irad tutmaq olmur. Bilmək istərdim, qanun iş vaxtı telefon danışığını və ya televiziyaya baxmağı qadağan edirmi?
L.Acalova suala sualla cavab verdi:
- Telefon danışığı, boş vaxtda televizora baxmaq hadisələri hansı iş şəraitində, yəni kabinetdə, yoxsa istehsal sahəsində baş verir?
- Tutalım qurğuda.
Bu sual deyəsən zavodda işçilərin böyük əksəriyyətini narahat edən problemə çevrilib.
Söhbətə 14 saylı sexin rəisi Rəqsanə xanım İsmayılova da qoşuldu. Dedi ki, seximizdə cəmi bir telefon aparatı var. O da işlə bağlı zavoddaxili əlaqələr üçün istifadə olunur. Kollektivimizdə isə 150 nəfərdən yuxarı qadın çalışır. Təbii ki, onların hamısının da olmasa, böyük qisminin ailə ilə əlaqə saxlamaq ehtiyacı yaranır. Mobil telefonları da onlara qadağan etsək, onda bu qadınlar nə etsinlər? Rəqsanə xanım məsələnin başqa tərəfinə də toxundu: O fikirlə də razıyam ki, mobil telefonlardan iş vaxtı sui-istifadə edilir. Bu isə həm işin kəmiyyətinə, həm keyfiyyətinə təsir göstərir, həm də istehsalat zədələnmələri üçün potensial şərait yaradır.
L.Acalova bildirdi ki, qanunvericilikdə istehsalatda mobil telefondan istifadəni tənzimləyən maddə yoxdur. İstehsalat rəhbəri tərəfindən qoyulan hər hansı qadağa işçinin hüququnu pozmaq kimi qiymətləndirilir. Qanunda bu boşluq bizi də narahat edir. Təəssüf ki, məhkəmə proseslərində, yol-hərəkəti zamanı mobil telefondan istifadə üçün müəyyən cəzalar var. Amma nədənsə istehsalatda mobil telefondan istifadə qaydaları qanunvericilikdə diqqətdən kənarda qalıb. L.Acalova ümid etdi ki, Əmək Məcəlləsinə yaxın vaxtlarda gözlənilən əlavə və dəyişikliklərdə bu problem həllini tapacaq.

...məruzəçini diskussiyaya çəkdilər

Zavodun hüquq şöbəsinin müdiri Zaur Cəlilov bir mütəxəssis kimi Leyla xanımı diskussiyaya dəvət etdi. Leyla xanımın «Əmək müqaviləsi 5 il fasiləsiz bağlandıqdan sonra müddətsiz sayılır» fikri ilə razılaşmadığını bildirdi. Arqument də onu gətirdi ki, bu barədə Əmək Məcəlləsinin 45-ci maddəsinə edilən 5-ci əlavə 2009-cu ilin may ayından qüvvəyə minib. Qaydaya görə, qanunlar geriyə yox, irəliyə işləyir.
Leyla xanım dedi ki, Əmək Mə cəlləsində olan dəyişikliklərdən sonra heç bir işəgötürən əmək müqaviləsinin müddətini artırmaq səlahiyyətinə malik deyil.
Məruzəçidən soruşuldu: elə hallar olur ki, işçi əmək müqaviləsinin bitdiyi gün və ya bir neçə gün əvvəl xəstəlik vərəqəsi düzəldir. 3-4 ay bu münvalla əməkhaqqı alır. Sonra yenə müəssisəyə qayıdıb bir-iki gün işləyib yenidən bülletenə çıxır. Bu hadisə təkrar-təkrar davam edir. Hamı da bilir ki, o işçi saxtakarlıq edir. Qanunda belə saxtakarlığın qarşısını ala biləcək maddələr varmı?
- Özünüz bilirsiniz ki, əgər işçi məzuniyyətdədirsə və o, əmək qabiliyyətini müvəqqəti olaraq itirirsə, onu həmin vaxtlarda işdən çıxarmaq qəti qadağandır. Xəstəlik dövründə işçinin əmək müqaviləsi uzadılır. Yalnız o, işə çıxdığı gün işdən çıxarılması barədə əmr verilə, yəni əmək müqaviləsi pozula bilər,-deyə L. Acalova cavab verdi.
Dəyirmi masa arxasına dəvət olunmuş başqa bir iştirakçı isə iki sualla Leyla xanıma müraciət etdi: Natamam iş gününün saatını kim, hansı normalara əsasən müəyyənləşdirir? İkinci sualım belədir: Himayəsində 3 və 14 yaşında uşağı olan analar üçün natamam iş günü eyni və ya fərqli saatlarla tətbiq edilir?
Bu sualı AHİK-in hüquq şöbəsinin mütəxəssisi Könül Ələkbərova cavablandırdı:
- Əvvəla, nəzərinizə çatdırım ki, qısaldılmış iş vaxtı ilə natamam iş vaxtı tamam ayrı-ayrı məfhumlardır. Belə ki, 3 yaşına qədər uşağı olanlara uşağı yedizdirmək üçün müəyyən fasilələr verilir. Bu fasilələr də yarım saatdan artıq olmur. Belə də ola bilər ki, həmin fasilələri birləşdirib ana işdən bir saat tez getsin. Natamam iş vaxtı isə nahara qədər və ya nahardan sonra olan iş saatlarıdır. İşçinin əməkhaqqı da bu müddətə görə hesablanıb verilir.
Leyla xanım bu sözlərə əlavə kimi qeyd etdi ki, qısaldılmış iş vaxtında iş gününün əməkhaqqı tam saxlanılır. Natamam iş vaxtında isə yox.
Dəyirmi masada əmək müqaviləsi ilə bağlı daha bir çox məsələlərə aydınlıq gətirildi.
25 nəfərdən çox ilk həmkarlar ittifaqı fəalının, mütəxəssisin, sex, sahə rəhbərinin dəvət aldığı tədbirdə Neft və Qaz Sənayesi İşçiləri Həmkarlar İttifaqı Respublika Komitəsinin təşkilat şöbəsinin müdiri Həmid Musayev, «Ülfət» qəzetinin məsul işçiləri də iştirak etdilər.

B. RZAYEV.
Ə. İBADOV.



«Əmək müqaviləsi - tərəflərin hüquqları»   -
«Ülfət Qazeti»   -